Nhà tù Lao Bảo được khởi công xây dựng vào năm 1908 trên khu đất rộng khoảng 10 ha, nằm tách biệt hoàn toàn với khu dân cư xung quanh. Thực dân Pháp lập nên nơi giam giữ này nhằm đày ải các “quốc sự phạm” ở miền Trung, bao gồm thường phạm và những người yêu nước tham gia các phong trào chống Pháp như Cần Vương, Văn Thân. Sau giai đoạn 1929–1930, nhà tù tiếp tục được mở rộng để giam giữ tù chính trị, đặc biệt là các chiến sĩ cộng sản. Thời bấy giờ, nhà tù Lao Bảo được xem là một trong những nhà tù lớn nhất Đông Dương.
Trước đây, nơi này từng giam giữ rất nhiều chiến sĩ cách mạng cùng các cán bộ lãnh đạo cấp cao của cách mạng Việt Nam. Đến ngày 25/01/1991, nhà tù Lao Bảo chính thức được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, trở thành địa chỉ đỏ trong hành trình tìm hiểu lịch sử cách mạng tại Quảng Trị.
Nhà tù Lao Bảo nằm ở cuối đường Lê Thế Tiết, thị trấn Lao Bảo, huyện Hướng Hóa. Di tích này cách Quốc lộ 9 khoảng 2 km, tọa lạc giữa một thung lũng hẻo lánh, cách thành phố Đông Hà khoảng 80 km và cách Khe Sanh hơn 20 km. Trước kia, khu vực này được xem là vùng rừng thiêng nước độc, bốn bề hiểm trở với phía Tây là sông Sê Pôn, phía Đông và Bắc là núi cao trùng điệp.
Dưới triều Nguyễn, khu vực Lao Bảo từng là đồn trấn giữ vai trò bảo vệ biên giới phía Tây của Đại Nam. Đến năm 1908, thực dân Pháp xây dựng nhà tù tại đây với quy mô lớn, biệt lập hoàn toàn, chủ yếu dùng để giam giữ tù nhân thường phạm và những người yêu nước chống Pháp.
Một thời kỳ đen tối tại nhà tù Lao Bảo
Từ năm 1929 đến 1930, nhà tù Lao Bảo được mở rộng nhằm giam giữ các chiến sĩ cộng sản hoạt động tại khu vực miền Trung. Nhiều tên tuổi cách mạng tiêu biểu từng bị giam cầm tại đây, cùng với các chiến sĩ yêu nước Việt Nam và cả những người Lào bị thực dân Pháp bắt giữ.
Đến những năm 1960, nơi đây trở thành cơ sở cách mạng trong chiến dịch Đường 9 – Khe Sanh. Nhằm phá hủy căn cứ này, đế quốc Mỹ đã sử dụng không quân ném bom dữ dội xuống khu vực nhà tù, khiến phần lớn công trình bị tàn phá nặng nề, gần như trở thành bãi hoang.
Thời kỳ đầu xây dựng, nhà tù chỉ gồm hai dãy nhà gỗ lợp ngói, chia thành khu Lao A và Lao B. Mỗi dãy rộng khoảng 5 m, dài 15 m, cao chừng 2 m và có thể giam giữ tới 60 tù nhân. Sau đó, hệ thống nhà giam được mở rộng với nhiều hạng mục như tháp lọc nước, nhà bếp, nhà vệ sinh và năm khu giam giữ lớn, mỗi khu có thể giam đến 180 người.
Khu biệt giam gồm 13 buồng nhỏ, mỗi buồng chỉ rộng khoảng 1 m, cao hơn 2 m, được bao quanh bởi tường thành kiên cố cao trên 3 m cùng hệ thống lô cốt canh gác nghiêm ngặt. Tù nhân bị giam giữ tại đây gần như bị cô lập hoàn toàn, chỉ có thể nhìn thấy bầu trời phía trên.
Bên cạnh khu giam giữ, nhà tù còn có các khu vực tra tấn, hỏi cung, hành hình cùng những công trình phụ như trại lính, xưởng mộc. Các hình thức giam cầm và tra tấn tàn bạo đã biến nơi đây thành nỗi ám ảnh kinh hoàng đối với những người tù cách mạng.
Đến năm 1945, nhà tù Lao Bảo từng giam giữ hơn 350 tù nhân chính trị. Nhiều người đã hy sinh vì không chịu nổi đòn roi, bệnh tật và điều kiện sinh sống khắc nghiệt. Khí hậu nóng ẩm, muỗi rừng và thiên tai đã khiến nơi đây thực sự trở thành “địa ngục trần gian”.
Tham quan di tích nhà tù Lao Bảo
Trải qua nhiều thập kỷ, nhà tù Lao Bảo đã bị thời gian và chiến tranh tàn phá nặng nề. Hiện nay, một số hạng mục tiêu biểu đã được tu bổ, phục dựng nhằm phục vụ công tác tham quan và giáo dục lịch sử, như khu trưng bày, nhà bia, cụm tượng tưởng niệm.
Đặt chân đến di tích, du khách có thể cảm nhận rõ sự khốc liệt của một thời kỳ lịch sử đau thương, đồng thời thêm trân trọng tinh thần kiên cường, bất khuất của các thế hệ cha anh. Nhà tù Lao Bảo không chỉ là chứng tích chiến tranh mà còn là bài học lịch sử sâu sắc cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Nhà tù Lao Bảo ngày nay đã trở thành điểm đến quen thuộc của nhiều du khách khi ghé thăm miền Tây Quảng Trị. Kết hợp tham quan các địa danh lân cận, nơi đây góp phần tạo nên hành trình khám phá lịch sử đầy ý nghĩa trên mảnh đất giàu truyền thống cách mạng.
