Anh hùng Phạm Tuân là gương mặt đặc biệt của lịch sử Việt Nam hiện đại: phi công tiêm kích bắn rơi B-52 trong Chiến dịch Điện Biên Phủ trên không, rồi trở thành người Việt Nam đầu tiên bay vào vũ trụ. Cuộc đời binh nghiệp của ông kết tinh giữa bản lĩnh, trí tuệ và một tinh thần khiêm nhường hiếm có.
Tuổi thơ quê lúa và ký ức về người cha
Phạm Tuân sinh ngày 14/2/1947 tại xã Quốc Tuấn, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình – vùng quê lúa giàu truyền thống hiếu học. Tuổi thơ của ông gắn với hình ảnh người cha ít nói nhưng can trường, luôn khuyên con phải cố gắng học tập để “mở mày mở mặt” cho gia đình.
Ký ức về những ngày cùng cha lội bùn, làm ruộng đã trở thành động lực thôi thúc cậu học trò làng quê vượt qua lũy tre làng, đi tới khoa học, bầu trời và sau này là không gian vũ trụ bao la.
Gia nhập Không quân và con đường trở thành phi công
Năm 1965, Phạm Tuân nhập ngũ vào binh chủng Không quân. Ban đầu, ông là thợ máy hàng không. Trong quá trình đào tạo tại Liên Xô, nhiều học viên không đủ điều kiện sức khỏe bị loại, và những thợ máy có năng lực được bổ sung đào tạo phi công. Từ “tấm vé vớt”, Phạm Tuân nỗ lực vượt qua sàng lọc khắt khe để trở thành phi công tiêm kích.
Sau khi tốt nghiệp Trường Phi công quân sự Liên Xô (1967), ông được biên chế về Trung đoàn Không quân Sao Đỏ, lái các loại máy bay MiG-17, sau đó là MiG-21 – loại tiêm kích hiện đại bậc nhất thời bấy giờ.
Đêm 18/12/1972 – Bắn rơi B-52 trên bầu trời Hà Nội
Trong những năm 1969–1972, cao điểm đánh trả không quân Mỹ, Phạm Tuân gần như bặt tin với gia đình. Đỉnh cao là đêm 18/12/1972, khi ông xuất kích đánh chặn các tốp B-52 ném bom miền Bắc.
Sau khi tiêu diệt B-52, ông tiếp tục quần thảo với các tiêm kích hộ tống F-4 đến khi MiG-21 cạn nhiên liệu. Sân bay Đa Phúc bị đánh phá, đường băng đầy hố bom, không đèn hiệu. Trong điều kiện cực kỳ nguy hiểm, ông vẫn hạ cánh an toàn – một kỳ tích của bản lĩnh và kỹ năng.
Chiến công này đưa Phạm Tuân trở thành người đầu tiên trên thế giới bắn rơi B-52 từ trên không và trở về an toàn. Năm 1973, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Những câu chuyện đời thường: gia đình và đám cưới đặc biệt
Giữa khói lửa chiến tranh, đời sống riêng của người phi công anh hùng cũng giản dị như bao người lính khác. Đám cưới của ông diễn ra trong hoàn cảnh đặc biệt: không ảnh cưới, không dạm ngõ đầy đủ, chú rể thậm chí phải nhờ đồng đội sang nhà gái “đặt vấn đề”.
Vợ ông – một nữ quân nhân – đã cùng chồng chia sẻ nhiều hy sinh thầm lặng: nuôi con nhỏ khi chồng đi học xa, công tác dài ngày, bôn ba trong Nam ngoài Bắc. Những thiếu thốn ấy tạo nên hậu phương vững chắc cho người phi công tiếp tục chinh phục những đỉnh cao mới.
Từ bầu trời trái đất đến chuyến bay vào vũ trụ
Năm 1977, Phạm Tuân được cử học tại Học viện Không quân Gagarin. Năm 1979, dù có vấn đề về tim, ông vẫn được lựa chọn vào đội bay quốc tế. Sau các kiểm tra y sinh học nghiêm ngặt, ông trở thành ứng viên số một.
Từ ngày 23 đến 31/7/1980, ông thực hiện chuyến bay lịch sử vào vũ trụ cùng phi hành đoàn quốc tế, đưa tên Việt Nam ghi dấu trong bản đồ chinh phục không gian của nhân loại.
“May mắn” và bản lĩnh
Nhắc lại chặng đường của mình, Phạm Tuân thường nói đó là “may mắn”. Nhưng phía sau may mắn là bản lĩnh, kỷ luật, sự chuẩn bị bền bỉ và khả năng nắm bắt cơ hội. Ông chưa từng “bon chen” để có vị trí; mọi cột mốc đều đến từ sự sẵn sàng và nỗ lực cá nhân.
Trong không gian vũ trụ, nhìn Trái đất từ xa, ông chia sẻ cảm giác không còn ranh giới địa lý hay màu da – chỉ còn tình yêu dành cho hành tinh xanh, nơi có Tổ quốc và những người thân yêu.
Ba lần được phong danh hiệu Anh hùng và sự nghiệp sau này
- 1973: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam.
- 1980: Anh hùng Lao động Việt Nam; Huân chương Hồ Chí Minh; Anh hùng Liên Xô; Huân chương Lênin.
Sau các mốc vinh danh, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách: Phó Tư lệnh Chính trị Quân chủng Không quân (1988), Tổng Cục trưởng Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng (1999) với quân hàm Trung tướng. Năm 2008, ông nghỉ hưu.
Kết luận
Anh hùng Phạm Tuân là biểu tượng hiếm hoi hội tụ giữa chiến công quân sự và thành tựu khoa học – công nghệ. Từ bầu trời lửa đạn đến không gian vũ trụ, hành trình của ông khẳng định trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng vươn lên của con người Việt Nam trong thời đại hiện đại.
