Khởi nghĩa Tây Sơn là phong trào nông dân – quân sự quy mô lớn do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ khởi xướng năm 1771 tại vùng Tây Sơn – Quy Nhơn. Phong trào không chỉ lật đổ các tập đoàn phong kiến Trịnh – Nguyễn mục nát mà còn đánh bại ngoại xâm, để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử quân sự và chính trị Việt Nam cuối thế kỷ XVIII.
Khởi nghĩa Tây Sơn là gì?
Khởi nghĩa Tây Sơn là phong trào đấu tranh vũ trang nổ ra ở vùng Tây Sơn (nay thuộc tỉnh Bình Định) với mục tiêu ban đầu là trừ tham quan, cứu giúp dân nghèo, lập lại trật tự xã hội. Dưới sự lãnh đạo của ba anh em Nguyễn Nhạc – Nguyễn Huệ – Nguyễn Lữ, phong trào nhanh chóng phát triển thành lực lượng quân sự mạnh, làm thay đổi cục diện chính trị toàn bộ đất nước.
Bối cảnh Đại Việt trước khi bùng nổ khởi nghĩa
Đất nước bị chia cắt Trịnh – Nguyễn
Từ thế kỷ XVII, Đại Việt rơi vào tình trạng chia cắt kéo dài giữa Đàng Ngoài và Đàng Trong. Triều Lê suy yếu, quyền lực thực tế nằm trong tay các chúa Trịnh ở phía Bắc và chúa Nguyễn ở phía Nam. Chiến tranh liên miên, quân dịch nặng nề, thuế khóa chồng chất khiến kinh tế suy kiệt và đời sống nhân dân lâm vào cảnh khốn khó.
Khủng hoảng kinh tế – xã hội nghiêm trọng
Cuối thế kỷ XVIII, thiên tai, dịch bệnh liên tiếp xảy ra. Ruộng đất tập trung trong tay địa chủ và quan lại, nông dân mất tư liệu sản xuất, đói khổ triền miên. Ở Đàng Ngoài, tình trạng “kiêu binh” lộng quyền làm rối loạn triều chính; ở Đàng Trong, tài chính cạn kiệt, thương mại suy thoái, mâu thuẫn xã hội ngày càng gay gắt.
Mâu thuẫn giai cấp và dân tộc
Sự đối lập giữa đại bộ phận nhân dân với các tập đoàn phong kiến Trịnh – Nguyễn ngày càng sâu sắc. Bên cạnh đó, nguy cơ ngoại xâm từ Xiêm và Thanh cùng sự áp bức đối với các cộng đồng cư dân vùng Trường Sơn – Tây Nguyên đã tạo nên tiền đề bùng nổ một phong trào đấu tranh lớn.
Nguyên nhân dẫn đến khởi nghĩa Tây Sơn
Khởi nghĩa Tây Sơn bắt nguồn từ sự mục nát của bộ máy phong kiến, chính sách bóc lột hà khắc và việc chính quyền không quan tâm đến đời sống dân sinh. Vùng Tây Sơn thượng đạo với vị trí địa lý thuận lợi, giao thông liên kết giữa duyên hải và Tây Nguyên, đã tạo điều kiện để nghĩa quân tập hợp lực lượng, cơ động nhanh và mở rộng ảnh hưởng.
Chính trị: bộ máy cai trị suy thoái
- Triều Lê chỉ còn hư vị, quyền lực nằm trong tay chúa Trịnh và chúa Nguyễn.
- Bè phái, tranh đoạt quyền lực, “kiêu binh” thao túng triều chính.
- Tham nhũng, đàn áp dân chúng, làm mất lòng dân nghiêm trọng.
Kinh tế – xã hội: sưu thuế nặng nề, dân đói khổ
- Sưu cao, thuế nặng, lao dịch liên tục.
- Ruộng đất tập trung, sản xuất đình trệ.
- Thương nghiệp suy giảm, thiên tai và dịch bệnh liên miên.
Địa lý – văn hóa: lợi thế vùng Tây Sơn
- Vị trí chiến lược nối liền duyên hải miền Trung với Tây Nguyên.
- Địa hình rừng núi thuận lợi cho chiến tranh du kích.
- Nguồn nhân lực đa dạng, truyền thống võ thuật Bình Định.
Diễn biến chính của khởi nghĩa Tây Sơn
1771–1773: Khởi nghĩa và chiếm Quy Nhơn
Năm 1771, ba anh em Nguyễn Nhạc – Nguyễn Huệ – Nguyễn Lữ phất cờ khởi nghĩa ở Tây Sơn với khẩu hiệu trừ gian thần, cứu dân nghèo. Đến năm 1773, nghĩa quân chiếm được phủ Quy Nhơn và cảng Thị Nại, mở rộng thế lực khắp miền Trung.
1777: Lật đổ chính quyền chúa Nguyễn
Nghĩa quân tiến vào Gia Định, đánh bại chính quyền chúa Nguyễn. Tuy nhiên, Nguyễn Ánh thoát thân, trở thành đối thủ lâu dài của Tây Sơn.
1785: Chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút
Khi Nguyễn Ánh cầu viện quân Xiêm, Nguyễn Huệ chỉ huy nghĩa quân phục kích tại Rạch Gầm – Xoài Mút, tiêu diệt gần như toàn bộ lực lượng xâm lược, khẳng định tài thao lược quân sự xuất sắc.
1786: Tiến ra Bắc, chấm dứt họ Trịnh
Nghĩa quân Tây Sơn tiến ra Thăng Long, lật đổ chính quyền họ Trịnh, chấm dứt cục diện Trịnh – Nguyễn phân tranh kéo dài hơn một thế kỷ.
1788–1789: Đại phá quân Thanh
Cuối năm 1788, quân Thanh xâm lược Đại Việt. Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, chỉ huy cuộc hành quân thần tốc trong dịp Tết Kỷ Dậu 1789, đánh tan quân Thanh tại Ngọc Hồi – Đống Đa, bảo vệ vững chắc nền độc lập.
1792–1802: Suy yếu và sụp đổ
Sau khi vua Quang Trung đột ngột qua đời năm 1792, nội bộ Tây Sơn rạn nứt, khủng hoảng kế vị kéo dài. Nguyễn Ánh từng bước củng cố lực lượng, hiện đại hóa quân đội và mở các chiến dịch quyết định, dẫn đến sự sụp đổ hoàn toàn của nhà Tây Sơn năm 1802.
Kết quả và ý nghĩa lịch sử
Thay đổi cục diện đất nước
- Lật đổ các tập đoàn phong kiến Trịnh – Nguyễn.
- Tạm thời thống nhất đất nước.
- Đánh bại ngoại xâm, giữ vững độc lập dân tộc.
Giá trị quân sự và văn hóa
- Đỉnh cao nghệ thuật quân sự với hành quân thần tốc, thủy – bộ hiệp đồng.
- Để lại di sản văn hóa – tinh thần lớn trong lịch sử dân tộc.
- Khẳng định vai trò của quần chúng nhân dân trong lịch sử.
Kết luận
Khởi nghĩa Tây Sơn là một trong những phong trào vĩ đại nhất trong lịch sử Việt Nam, phản ánh mạnh mẽ tinh thần đấu tranh vì công bằng xã hội, độc lập dân tộc và khát vọng thống nhất đất nước. Dù tồn tại không dài, phong trào đã để lại những bài học lịch sử sâu sắc và dấu ấn không thể phai mờ.
