Mẹ Thứ – người mẹ Quảng Nam đã 14 lần tiễn con cháu ra chiến trường, trong đó 12 người anh dũng hy sinh – trở thành hình tượng tiêu biểu, bất tử của Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Cuộc đời mẹ là bản hùng ca về đức hy sinh vô bờ bến, là biểu tượng cao đẹp của người phụ nữ Việt Nam trong các cuộc kháng chiến vì độc lập, tự do.
Chín lần nhận giấy báo tử của các con
Mẹ Thứ (SN 1904, theo giấy căn cước cũ là 1902), quê xóm Rừng (thôn Thanh Quýt, xã Điện Thắng Trung, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam); mất ngày 10/12/2010 tại TP. Đà Nẵng, thọ 106 tuổi.
Những ngày kỷ niệm giải phóng miền Nam, quê nhà mẹ Thứ lặng lẽ mà trang nghiêm. Ngôi nhà đơn sơ đón bước chân của nhiều người đến thắp hương tưởng niệm mẹ và các anh hùng liệt sĩ trong gia đình. Trên tường là 12 bằng Tổ quốc ghi công; trên bàn thờ là hương khói của 9 người con trai đã hy sinh.
Mẹ Thứ bên mâm cơm với chín bát, chín đôi đũa dành cho 9 người con đã hy sinh – bức ảnh gây xúc động mạnh mẽ.
Ngôi nhà cách mạng – nơi chở che cán bộ, bộ đội
Người dân Điện Thắng Trung vẫn nhớ rõ gia đình mẹ Thứ là cơ sở cách mạng vững chắc. Vợ chồng mẹ cùng con gái lớn bám trụ xóm làng, vừa sản xuất, vừa đào hầm nuôi giấu cán bộ. Ban đêm, mẹ thắp ngọn đèn bên bàn thờ làm ám hiệu an toàn cho du kích hoạt động.
Khu vườn rộng của mẹ có tới 5 hầm bí mật, xung quanh trồng cây xanh, nuôi bò để ngụy trang. Khi an toàn, cửa hầm được hé mở cho thông khí; lúc có động, gia đình lại giả vờ trông coi bò để chỉnh sửa, che giấu miệng hầm. Hàng trăm cán bộ, bộ đội, du kích đã được gia đình mẹ chở che, chăm sóc trong những năm kháng chiến ác liệt.
Gia đình có 12 liệt sĩ – nỗi đau không bút mực nào tả xiết
Mẹ Thứ có 12 người con (11 trai, 1 gái). Trong đó, 9 người con trai hy sinh. Con đầu và cũng là con gái duy nhất – bà Lê Thị Trị – là thương binh, được phong danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng khi chồng và hai con gái đều là liệt sĩ. Tính chung, gia đình mẹ Thứ có tới 12 liệt sĩ.
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, mẹ Thứ lần lượt nhận 9 giấy báo tử của các con trai, cùng tin dữ về con rể và hai cháu ngoại hy sinh. Đau thương dồn dập nhưng chưa khi nào mẹ nao núng; hễ con trưởng thành, mẹ lại động viên tiễn con ra mặt trận.
Những mốc hy sinh không thể quên
Ngày 18/6/1948, anh Lê Tự Xuyến – chiến sĩ giao liên – bị Pháp bắn hy sinh. Chưa đầy nửa tháng sau (5/10/1948), anh Lê Tự Hàn Anh ngã xuống khi làm nhiệm vụ tải thương. Mười ngày tiếp theo, anh Lê Tự Hàn Em hy sinh trong một trận chống càn.
Tháng 4/1954, anh Lê Tự Lem tròn 20 tuổi đã hy sinh tại huyện nhà. Chỉ trong vòng 6 năm, mẹ Thứ mất 5 người con. Những năm sau, nỗi đau tiếp tục chồng chất: tháng 9/1966 anh Lê Tự Nự hy sinh; năm 1972 anh Lê Tự Mười và anh Lê Tự Trịnh ngã xuống; năm 1974 anh Lê Tự Thịnh – Đại đội trưởng – hy sinh khi chỉ huy đánh đồn địch.
Người con trai cả, anh Lê Tự Chuyển – chiến sĩ biệt động Sài Gòn – hy sinh lúc 9 giờ ngày 30/4/1975 trên cầu Rạch Chiếc, chỉ vài giờ trước khi đất nước hoàn toàn thống nhất.
Thủ tướng Chính phủ dâng hương tưởng niệm mẹ Thứ và các anh hùng liệt sĩ trong gia đình.
Lời đáp của người mẹ Việt Nam trước bạn bè quốc tế
Năm 1998, khi một đoàn khách nước ngoài đến thăm, một cựu chiến binh Hàn Quốc hỏi mẹ: vì sao sau khi mất nhiều người con, mẹ vẫn động viên các con khác tiếp tục ra trận?
Mẹ Thứ điềm tĩnh trả lời:
“Ở nước tôi, Cụ Hồ dạy ‘Không có gì quý hơn độc lập, tự do’. Là người Việt Nam, các con, các cháu tôi sẵn sàng chiến đấu, hy sinh để giành độc lập, tự do. Nếu còn chiến tranh, con tôi rồi cháu tôi vẫn tiếp tục ra trận.”
Chân dung Bà mẹ Việt Nam anh hùng lấy nguyên mẫu từ mẹ Thứ.
Sừng sững Tượng đài Bà mẹ Việt Nam anh hùng
Ngày 17/12/1994, Chủ tịch nước ký quyết định phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng đợt đầu tiên cho 19.879 bà mẹ, trong đó có mẹ Thứ. Trân trọng sự hy sinh to lớn ấy, năm 2004 Đảng và Nhà nước quyết định xây dựng Quần thể Tượng đài Bà mẹ Việt Nam anh hùng.
Công trình được khởi công ngày 27/7/2009 tại núi Cấm (thôn Phú Thạnh, xã Tam Phú, TP. Tam Kỳ, Quảng Nam), hoàn thành ngày 24/3/2015, với quy mô 15ha – là tượng đài Bà mẹ Việt Nam anh hùng lớn nhất cả nước.
Tượng đài lấy nguyên mẫu từ mẹ Nguyễn Thị Thứ, thể hiện ý tưởng: Mẹ là suối nguồn vô tận, là linh hồn đất nước; sinh ra từ mảnh đất anh hùng, sinh ra những người con anh hùng và hóa thân vào non sông Việt Nam.
Quần thể Tượng đài Bà mẹ Việt Nam anh hùng tại núi Cấm, Tam Kỳ, Quảng Nam.
Mẹ Thứ trong ký ức và nghệ thuật
Trong ký ức của bà Lê Thị Trị, mỗi dịp giỗ Tết hay Ngày Thương binh – Liệt sĩ, mẹ Thứ chống gậy thắp 9 ngọn nến, 9 nén hương, bày 9 bát cơm, 9 đôi đũa gọi các con về sum họp. Có những đêm mẹ choàng tỉnh trong giấc mơ, nước mắt lưng tròng trước bàn thờ con.
Hình ảnh ấy đã đi vào nhiếp ảnh, âm nhạc và văn hóa đại chúng. Đại tá, nhà báo Trần Hồng chụp bức ảnh mẹ Thứ bên mâm cơm chín bát đũa; nhạc sĩ Doãn Nho sáng tác ca khúc “Người mẹ Quảng Nam”, khắc họa nỗi đau và sự vĩ đại của người mẹ anh hùng.
Gian thờ tự trong gia đình mẹ Thứ – nơi lắng đọng ký ức và lòng tri ân.
Kết luận
Mẹ Thứ không chỉ là một Bà mẹ Việt Nam anh hùng, mà còn là biểu tượng vĩnh hằng của lòng yêu nước, đức hy sinh và sức mạnh tinh thần của dân tộc Việt Nam. Hình ảnh mẹ sẽ mãi là nguồn cảm hứng, nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau về giá trị của độc lập, tự do và hòa bình.
