Từ một hào trưởng địa phương trở thành vị vua mở đầu kỷ nguyên độc lập tự chủ, Ngô Quyền là nhân vật bản lề của lịch sử dân tộc. Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 không chỉ đánh bại quân Nam Hán mà còn chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc, đặt nền móng cho nhà nước tự chủ đầu tiên của người Việt.
Bối cảnh lịch sử trước thời Ngô Quyền
Cuối thế kỷ IX – đầu thế kỷ X, sau khi nhà Đường suy yếu và sụp đổ, vùng Tĩnh Hải quân tuy thoát khỏi sự kiểm soát trực tiếp của Trung Hoa nhưng vẫn đứng trước nguy cơ bị các triều đại phương Bắc thôn tính trở lại. Họ Khúc từng bước giành quyền tự chủ, cải cách hành chính và củng cố nền quản trị bản địa. Tuy nhiên, sự xuất hiện của Nam Hán ở Quảng Châu cùng những biến động nội bộ đã khiến tình hình trở nên đặc biệt phức tạp.
Năm 937, Kiều Công Tiễn sát hại Dương Đình Nghệ rồi cầu viện Nam Hán, mở đường cho nguy cơ xâm lược lần nữa. Chính trong bối cảnh rối ren ấy, Ngô Quyền xuất hiện như một thủ lĩnh đủ bản lĩnh và uy tín để xoay chuyển vận mệnh đất nước.
Ngô Quyền là ai?
Ngô Quyền (khoảng 898–944) quê ở Đường Lâm (nay thuộc Sơn Tây, Hà Nội), xuất thân trong một gia đình hào trưởng có thế lực tại địa phương. Từ sớm, ông đã am hiểu địa hình sông ngòi Bắc Bộ, đặc biệt có kinh nghiệm tổ chức lực lượng thủy binh – yếu tố quyết định trong các cuộc giao tranh thời kỳ này.
Ngô Quyền là con rể của Dương Đình Nghệ và từng được giao trấn giữ Ái Châu (Thanh Hóa). Mối quan hệ chính trị – huyết thống này giúp ông quy tụ được lực lượng hào trưởng, tạo nền tảng chính danh để đứng ra dẹp loạn và chống ngoại xâm.
Con đường giành chính quyền và xưng vương
Sau khi Kiều Công Tiễn gây biến và cầu viện Nam Hán, Ngô Quyền lập tức kéo quân ra Bắc, tiêu diệt Công Tiễn nhằm dập tắt nội loạn. Đồng thời, ông chuẩn bị đối phó với cuộc tiến công quy mô lớn của thủy quân Nam Hán do Lưu Hoằng Tháo chỉ huy.
Chiến thắng quyết định diễn ra trên sông Bạch Đằng cuối năm 938. Sau thắng lợi, năm 939, Ngô Quyền xưng vương, đóng đô tại Cổ Loa, chính thức thiết lập nhà Ngô và đánh dấu sự ra đời của nhà nước độc lập tự chủ đầu tiên sau thời Bắc thuộc.
Trận Bạch Đằng năm 938 – bước ngoặt của lịch sử dân tộc
Địa hình và yếu tố thủy triều
Sông Bạch Đằng là cửa ngõ quan trọng từ biển vào vùng châu thổ Bắc Bộ, có nhiều nhánh sông, bãi cạn và chịu ảnh hưởng mạnh của thủy triều. Ngô Quyền đã nghiên cứu kỹ quy luật nước lên – xuống để biến thiên nhiên thành lợi thế chiến lược.
Mưu kế cọc gỗ và thế trận nhử địch
Ông cho đóng cọc gỗ lớn, vót nhọn và cắm ngầm dưới lòng sông tại những vị trí hiểm yếu. Khi thủy triều dâng cao, các bãi cọc bị che khuất. Quân ta dùng thuyền nhẹ ra khiêu chiến, giả vờ thua chạy, dụ hạm đội Nam Hán tiến sâu vào cửa sông.
Diễn biến và kết quả
Khi thủy triều rút mạnh, thuyền lớn của địch mắc cạn và bị cọc gỗ đâm thủng. Quân ta từ nhiều phía ập ra phản công, tiêu diệt gần như toàn bộ thủy quân Nam Hán, giết chết tướng Lưu Hoằng Tháo. Âm mưu tái xâm lược của Nam Hán hoàn toàn thất bại.
Thiết lập nền độc lập và quản trị quốc gia
Sau khi lên ngôi, Ngô Quyền tổ chức lại bộ máy cai trị dựa trên mạng lưới hào trưởng địa phương, kế thừa một số cải cách của họ Khúc. Ông chú trọng ổn định sản xuất nông nghiệp, giữ vững an ninh đường sông và xây dựng lực lượng quân sự cơ động để phòng thủ biên giới, cửa biển.
Việc chọn Cổ Loa làm kinh đô vừa mang ý nghĩa kế thừa truyền thống lịch sử, vừa thuận lợi cho phòng thủ và điều hành vùng trung tâm châu thổ sông Hồng.
Di sản lịch sử của Ngô Quyền
Ngô Quyền được xem là người mở đầu kỷ nguyên độc lập bền vững của dân tộc Việt Nam. Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 không chỉ chấm dứt ách đô hộ kéo dài hơn một nghìn năm mà còn khẳng định bản lĩnh quân sự và trí tuệ của người Việt trong việc “lấy yếu thắng mạnh”.
Tư duy quân sự tận dụng địa hình, thủy triều và thời cơ của Ngô Quyền đã trở thành tiền lệ cho nghệ thuật chiến tranh sông nước Việt Nam, ảnh hưởng sâu sắc đến các chiến thắng Bạch Đằng sau này dưới thời Tiền Lê và nhà Trần.
Trong lịch sử – văn hóa, hình tượng Ngô Quyền gắn liền với ý thức tự chủ, tinh thần quật cường và khát vọng độc lập của dân tộc, trở thành biểu tượng giáo dục truyền thống cho nhiều thế hệ.
Kết luận
Ngô Quyền không chỉ là vị tướng tài ba với chiến công hiển hách trên sông Bạch Đằng, mà còn là người đặt nền móng cho nhà nước độc lập tự chủ đầu tiên của Việt Nam thời trung đại. Di sản ông để lại vượt ra ngoài một chiến thắng quân sự, trở thành dấu mốc mở đầu cho hành trình dựng nước và giữ nước lâu dài của dân tộc.
