Nguyễn Thị Minh Khai là một trong những nữ chiến sĩ cộng sản tiêu biểu của cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX, cuộc đời ngắn ngủi nhưng rực sáng ý chí kiên cường, tinh thần hy sinh trọn vẹn vì độc lập dân tộc và giải phóng phụ nữ.
Nguyễn Thị Minh Khai tên khai sinh là Nguyễn Thị Vịnh, sinh ngày 1/11/1910 tại xã Vĩnh Yên, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An. Từ nhỏ, chị được theo học chữ quốc ngữ, sau đó học tại Trường Cao Xuân Dục. Trong những năm tháng học tập, chị được thầy giáo Trần Phú trực tiếp giảng dạy và giác ngộ cách mạng. Chứng kiến cảnh đời cơ cực của quê hương và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng tiến bộ, mới 16 tuổi Nguyễn Thị Minh Khai đã sớm dấn thân vào con đường đấu tranh cách mạng.
Năm 1927, chị tham gia Đảng Tân Việt, tích cực hoạt động trong các phong trào yêu nước tại Nghệ An, vận động quần chúng, đặc biệt là phụ nữ, tham gia bãi khóa, biểu tình đòi ân xá cho cụ Phan Bội Châu và tổ chức truy điệu cụ Phan Chu Trinh. Những hoạt động này đã góp phần hun đúc tinh thần yêu nước và ý chí đấu tranh của lớp thanh niên lúc bấy giờ.
Đầu năm 1929, với sự đồng ý của tổ chức, Nguyễn Thị Minh Khai bí mật rời gia đình để chuyên tâm hoạt động cách mạng. Sau khi Đảng Cộng sản Đông Dương ra đời, chị được kết nạp vào Đảng, phụ trách công tác tuyên truyền, vận động phụ nữ và huấn luyện cán bộ tại các khu vực Trường Thi, Bến Thủy. Chị trực tiếp tổ chức nhiều lớp đào tạo, xây dựng lực lượng nòng cốt cho cao trào Xô viết – Nghệ Tĩnh.
Cuối năm 1930, chị được tổ chức cử sang Hương Cảng (Trung Quốc) công tác tại Văn phòng Đông phương Bộ của Quốc tế Cộng sản. Tại đây, chị được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp bồi dưỡng về lý luận chính trị và kinh nghiệm hoạt động cách mạng. Trong quá trình công tác, Nguyễn Thị Minh Khai tranh thủ học tập, thông thạo tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Trung Quốc, phục vụ hiệu quả cho nhiệm vụ quốc tế.
Giai đoạn 1931–1934, chị bị mật thám Anh bắt giam tại Hương Cảng rồi chuyển giao cho chính quyền Quảng Châu cầm tù. Dù phải chịu nhiều đòn tra tấn tàn khốc, chị vẫn giữ trọn khí tiết, không khai báo. Nhờ sự can thiệp của Quốc tế Cộng sản, chị được trả tự do và tiếp tục được cử đi học tại Đại học Phương Đông, đồng thời tham gia Ban lãnh đạo Đảng ở nước ngoài.
Cuối năm 1934, Nguyễn Thị Minh Khai cùng Lê Hồng Phong và Hoàng Văn Nọn được cử làm đại biểu chính thức dự Đại hội Quốc tế Cộng sản lần thứ VII tại Moskva. Với bí danh Phan Lan, ngày 16/8/1935, chị lần đầu tiên đại diện phụ nữ Đông Dương trình bày tham luận tại diễn đàn quốc tế, khẳng định vai trò to lớn của phụ nữ trong cuộc đấu tranh chống chiến tranh đế quốc, bảo vệ hòa bình.
Sau Đại hội, chị tiếp tục học tập tại Đại học Phương Đông và kết hôn với đồng chí Lê Hồng Phong – người chiến sĩ cộng sản kiên trung. Đầu năm 1936, khi Lê Hồng Phong được cử về nước hoạt động, Nguyễn Thị Minh Khai ở lại hoàn thành khóa học, rồi được phân công về Thượng Hải và sau đó về Sài Gòn hoạt động (1937).
Tại Nam Kỳ, chị được bầu vào Xứ ủy và giữ cương vị Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn khi mới 29 tuổi. Trong điều kiện hoạt động bí mật vô cùng gian khổ, chị vẫn bám sát cơ sở, lãnh đạo phong trào cách mạng phát triển mạnh mẽ. Khi hay tin Lê Hồng Phong bị bắt, dù đang mang thai, chị vẫn nén đau riêng để giữ bí mật tổ chức.
Mùa xuân năm 1939, chị sinh con gái đầu lòng, đặt tên là Hồng Minh. Chỉ ít lâu sau, chị gửi con cho cơ sở nuôi dưỡng để tiếp tục dấn thân vào con đường cách mạng. Ngày 30/7/1940, sau một cuộc họp Xứ ủy bàn chủ trương khởi nghĩa, chị bị thực dân Pháp bắt giam và tra tấn dã man tại Khám Lớn Sài Gòn.
Trong tù, Nguyễn Thị Minh Khai vẫn tiếp tục vận động chị em đấu tranh, giữ vững vai trò lãnh đạo. Chị đã dùng máu viết lên tường xà lim những vần thơ thể hiện khí phách người cộng sản. Dù bị kết án tử hình, chị vẫn kiên cường, không khuất phục trước kẻ thù.
Sáng 28/8/1941, Nguyễn Thị Minh Khai cùng các đồng chí bị xử bắn tại Hóc Môn, khi mới 31 tuổi. Trước lúc hy sinh, chị vẫn kịp gửi lời nhắn yêu thương đến chồng, con và mẹ già, thể hiện trọn vẹn tình nghĩa riêng tư hòa quyện với lý tưởng cách mạng cao cả.
Cuộc đời chiến đấu không mệt mỏi và sự hy sinh anh dũng của Nguyễn Thị Minh Khai đã trở thành biểu tượng sáng ngời của người phụ nữ Việt Nam trong phong trào cách mạng. Tên tuổi và sự nghiệp của chị được lưu danh qua nhiều con đường, trường học, học bổng mang tên Nguyễn Thị Minh Khai, mãi mãi là nguồn cảm hứng cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
